Beweringen

Een register bevat beweringen, in twee lagen: primaire beweringen gevolgen en daarvan afgeleide beweringen projectie-elementen. Hoe elk van beide ontstaat, beschrijven de hoofdstukken Gevolgen en Projecties. Dit hoofdstuk beschrijft wat alle beweringen gemeen hebben. Het eerste deel laat zien waarom gegevens samen één bewering vormen; het tweede onderscheidt beweringen over toestanden van beweringen over gebeurens.

Wat beweringen bindt

Registerinhoud is opgebouwd uit gegevens. Dit zijn de kleinste betekenisdragende eenheden data die je binnen het register aantreft. We zijn gewend om over die gegevens te denken in relatie tot dingen: personen, gebouwen, huwelijken, voertuigen. In het registerontwerp heten die entiteiten. Het register houdt die entiteiten zelf echter niet bij – in plaats daarvan omvat het beweringen over entiteiten. Registergegevens zijn altijd onderdeel van zo'n bewering.

Een bewering is geen container waaraan achteraf wat contextuele data worden gehangen. Het is andersom: gegevens vormen samen een bewering juist doordat ze hun context delen, of meer precies: alle gegevens binnen een bewering delen hun herkomst en datering en kennen een juistheid die als geheel staat of valt.

Een gedeelde herkomst betekent één verantwoording: dezelfde bron, vastgelegd onder dezelfde verantwoordelijkheid, met dezelfde legitimering en volgens dezelfde werkwijze. Wat dit precies betekent, wordt bij het betrouwbaarheidsaspect Herkomst beschreven.

Een gedeelde datering betekent één werkingstijd in het domein en één systeemtijd op de tijdlijn van het systeem. Binnen het betrouwbaarheidsaspect Tijd worden de soorten tijd diepgaander uitgewerkt.

Een derde eis aan gegevens binnen één bewering is dat hun juistheid als geheel staat of valt. Het register werkt immers met beweringen als eenheid, niet met losse gegevens: het legt beweringen vast, leidt ze af en verstrekt ze, en het onderschrijft, betwijfelt of onttrekt ze. Een bewering omvat daarom wat als geheel juist of onjuist kan zijn: niet minder, want een huisnummer zonder straat valt niet op juistheid te beoordelen, en niet meer, want we willen voorkomen dat een correctie leidt tot het onnodig onttrekken van juiste gegevens. Waar in concrete gevallen precies de grens ligt, is een keuze die bij het ontwerp van de beweringssoort gemaakt moet worden, waarbij soms ook technische beperkingen een rol spelen.

Typen beweringen

Beweringen kunnen niet alleen in lagen worden geordend, maar ook typologisch, naar wat een bewering beschrijft. We onderscheiden twee typen, die domeinonafhankelijk zijn: iedere bounded context kent dezelfde.

Een toestandsbewering beschrijft een toestand: een "geheel van eigenschappen dat iets op een bepaald moment heeft". Zo'n bewering is op ieder moment binnen de geldigheid compleet en betekenisvol.

Een gebeurenbewering beschrijft een gebeuren: "iets dat zich in de tijd voltrekt". Zo'n bewering is alleen compleet en betekenisvol als alle momenten van de voltrekking samen worden beschouwd.

De toestanden en gebeurens die beweringen beschrijven, kunnen we zelf ook in typen uiteenrafelen.

Andere perspectieven op toestanden en gebeurens

Continuant en occurrent. De formele ontologie kent het onderscheid tussen toestand en gebeuren als continuant (ook endurant) tegenover occurrent (ook perdurant). Een continuant is op ieder moment van zijn bestaan geheel aanwezig; een occurrent ontvouwt zich in de tijd en is op een moment maar voor een deel aanwezig. De begrippen gaan terug op W.E. Johnson (1921-1924) en vonden via onder meer de Basic Formal Ontology hun weg naar de informatica. Of een occurrent ook op één moment kan plaatsvinden, is omstreden: Allen betoogt dat voltrekking bij nadere beschouwing altijd duur heeft, Galton dat ook momenten nodig zijn. Bij onze definitie van gebeurtenis ("gebeuren dat zich op één moment voltrekt") volgen wij Galton.

Telisch en atelisch. De taalkunde (Vendler, 1957) en de temporele databaseliteratuur kijken naar wat er met een uitspraak gebeurt als je de periode waarover die gaat, opknipt of samenvoegt. Een atelische uitspraak blijft dan waar: wie in maart en april op adres A woonde, woonde er ook in april; en wie er in maart woonde en in april, woonde er in maart en april. Een telische uitspraak blijft niet waar: een woning die in maart en april is gebouwd, was eind maart nog niet (af)gebouwd, en wie in maart een woning bouwt en in april nog een, heeft niet in maart en april één woning gebouwd. Volgens Terenziani en Snodgrass (2004) interpreteren temporele databases elke periode impliciet atelisch, waardoor aansluitende trajecten samensmelten en lopende trajecten onterecht al voltooid lijken.

Zet je de twee begrippenparen tegen elkaar af, dan ontstaan vier kwadranten. Volgens registerontwerpterminologie passen in drie daarvan toestandsbeweringen, en een gebeurenbewering in één.

	Atelisch	Telisch
Continuant	'P woont op adres A'. Register: toestand.	'De woning wordt gebouwd'. Register: toestand ('in aanbouw'); het doel, een afgebouwde woning, valt weg.
Occurrent	'Er werd aan de woning gebouwd'. Register: toestand ('was in aanbouw').	'De woning is gebouwd van 1 maart tot 15 november'. Register: gebeuren (traject).

In de tabel wordt geen gebeurtenis genoemd. Een gebeuren zonder duur, zoals 'de woning is op 15 november opgeleverd', is noch telisch noch atelisch: zonder periode zijn er geen deelperiodes of aansluitende periodes om iets over te zeggen. De literatuur noemt zo'n gebeuren punctueel. Een bewering daarover beschrijft in het register een gebeurtenis.

Omzetting. Veel dingen laten zich op meerdere manieren beschrijven. Dat betekent dat omzetting van de ene vorm naar de andere mogelijk is: van telisch naar atelisch, van atelisch naar telisch, of van een gebeurtenis naar de toestand die erop volgt. De taalkunde noemt al die omzettingen coercion (Moens en Steedman, 1988). Elke omzetting levert een andere uitspraak op, en in het register dus een andere bewering, waarbij soms informatie verloren gaat:

Omzetting	Voorbeeld	Resultaat
gebeuren naar toestand, in de lopende vorm	'de aanvraag is behandeld van 1 maart tot 15 april' wordt 'de aanvraag was in behandeling'	Verlies: of de behandeling is voltooid of afgebroken, en hoeveel behandelingen het waren.
gebeuren naar toestand, als resultaat	'verhuisd naar A op 1 mei' wordt 'woont op A vanaf 1 mei'	Verlies: het verloop van het gebeuren.
toestand naar gebeuren, door begrenzing	'de aanvraag is in behandeling vanaf 1 maart' en 'op 15 april is een besluit genomen' worden samen 'de aanvraag is behandeld van 1 maart tot 15 april'	Uit twee beweringen ontstaat één rijkere bewering, die ook de begrenzing van de behandeling omvat: wanneer die begon en dat die werd voltooid.

De omzetting van gebeuren naar toestand is precies wat een toestandsprojectie doet. Het verlies daarbij is aanvaardbaar, omdat het gevolgenjournaal bewaart wat de omzetting weglaat.

Gebeurens: gebeurtenis en traject

Er zijn twee typen gebeuren, die verschillen in duur:

• Een gebeurtenis voltrekt zich op één moment en heeft geen duur.
• Een traject heeft wel duur: het voltrekt zich over een aaneengesloten periode en eindigt met een voltooiing. Een traject kan daardoor ook lopend zijn, en kan in veel gevallen worden opgedeeld in fases (of stages).

Hoe een gebeuren te bevragen is, beschrijft Voltrekking in het hoofdstuk Tijd.

Toestanden: eenmalig en herlevend

Er zijn twee typen toestand: de ene kan na een onderbreking niet onder dezelfde identiteit opnieuw gaan gelden, de andere wel.

• Een eenmalige toestand kan gedurende één aaneengesloten periode gelden. Een mens kent onder één identiteit één geldigheidsperiode.
• Een herlevende toestand kan onder dezelfde identiteit gedurende meerdere, door een onderbreking gescheiden periodes gelden. Het opnieuw gaan gelden heet ook wel herleven. Wie terugverhuist naar een eerder adres, laat dat adres niet herleven: de nieuwe bewoning is een nieuwe toestand, en geen voortzetting van de oude.

Hoe een toestand te bevragen is, wat herleven voor de geldigheid betekent, en hoe het met een andere modelleringskeuze te vermijden is, beschrijft Geldigheid in het hoofdstuk Tijd.

Overzichtstabel

	Gebeurtenis	Traject	Eenmalige toestand	Herlevende toestand
Beschreven door	gebeurenbewering	gebeurenbewering	toestandsbewering	toestandsbewering
Projectietype	gebeurenprojectie	gebeurenprojectie	toestandsprojectie	toestandsprojectie
Werkingstijd	voltrekkingsmoment (gebeurd op)	voltrekkingsperiode (begonnen op / voltooid op)	geldigheidsperiode (geldig vanaf / geldig tot)	één of meer geldigheidsperiodes
Waar in iedere deelperiode?	n.v.t.	nee	ja	ja
Aansluitende periodes vormen één periode?	n.v.t.	nee	ja	ja
Meerdere periodes per bewering?	nee; een herhaling is een nieuwe gebeurtenis	nee; een herhaling is een nieuw traject	nee	ja
Zinvolle vraag over periode P	is het binnen P gebeurd?	is het binnen P voltooid, begonnen of geheel verlopen?	gold het in (een deel van) P?	gold het in (een deel van) P?

Daarnaast heeft elke bewering een systeemtijd. Beweringen zonder werkingstijd, zoals systeemevents, vallen buiten deze typen.