Ga naar hoofdinhoud

Tijd in andere kaders

Standaarden, modellen en literatuur geven de tijd van gegevens verschillende namen, en bedoelen daar niet altijd hetzelfde mee. Deze pagina zet die namen naast de drie lagen uit het hoofdstuk Tijd: werkingstijd, in de vorm van geldigheid (bij een toestand) of voltrekking (bij een gebeuren), systeemtijd en domeintijd. Per laag staan de definities letterlijk naast elkaar, zodat zichtbaar wordt of alleen de naam verschilt of ook de betekenis.

Overzicht​

KaderGeldigheidVoltrekkingSysteemtijdDomeintijd
Consensus glossaryvalid timeevent occurrence time; macro-eventtransaction timeuser-defined time
Khatri e.a.maximal periodstime point; telic periodtransaction time–
Anchor modelingchanging timehappening timerecording timehappening time
Martin Fowleractual history–record history–
NEN 3610:2022tijdlijn geldigheid–tijdlijn registratie–
MIM en NORAmateriële historie–formele historie–
Kadaster Historiemodellogisch tijdstip–technisch tijdstip–

Een overkoepelende term​

Alleen Khatri e.a. gebruiken een term die zowel toestanden als gebeurens omvat, en die term is valid time: "The valid time can be modeled as an event (E) or a state which in turn can be an atelic state (…) or a telic state (Accomplishment)". Valid time heeft daar dus de reikwijdte van werkingstijd. De consensus glossary definieert valid time zonder onderscheid tussen toestand en gebeuren, en relateert de tijd van een event er niet aan. Anchor modeling plaatst de tijd van een gebeuren uitdrukkelijk buiten valid time.

Een temporele ontologie​

Khatri, Ram en Snodgrass (2001) vatten de begrippen die nodig zijn om tijd in een conceptueel model vast te leggen samen in een korte temporele ontologie, voortbouwend op de consensus glossary.

BegripVertalingBetekenisIn het registermodel
time domaintijdsdomeineen geordende verzameling momenten, discreet of dicht–
instantmomenteen punt op de tijdlijnmoment, zoals een voltrekkingsmoment
time periodperiodede tijd tussen twee momenten, verankerd op de tijdlijngeldigheidsperiode, voltrekkingsperiode
time intervalintervaleen niet-verankerd aaneengesloten stuk tijdlijn, zoals 'een dag'–
temporal elementtemporeel elementeen eindige vereniging van niet-overlappende periodesde geldigheid van een herlevende toestand
chrononchrononde kleinste ondeelbare duur die een model onderscheidt–
temporal granularitygranulariteiteen indeling van de tijdlijn in ondeelbare korrels, zoals kalenderdag of werkdag; scale en cast zetten waarden om tussen granulariteitende vorm van een domeintijd of werkingstijd
anchorankerhet vroegste moment van de oorsprong van een granulariteit, het punt waar de telling begint– (iets anders dan het anker in anchor modeling, dat een identiteit vastlegt)
relaties van Allen–dertien relaties tussen periodes, zoals before, meets, overlaps en duringregels tussen beweringen
valid timegeldigheidstijdwanneer een feit waar is in de werkelijkheidwerkingstijd
transaction timetransactietijdwanneer een object actueel is in de database, van invoegen tot (logisch) verwijderen; until changed markeert wat nog actueel issysteemtijd; tot wanneer een bewering actueel is, blijkt uit een volgende bewering
existence time, lifespanbestaanstijd, levensduurde valid time waarin een object bestaatde werkingstijd van een toestandsbewering over een entiteit
user-defined time–een tijdswaarde die het systeem niet interpreteertdomeintijd
eventgebeurtenisvindt plaats op een moment, zonder duur; "its occurrence results in a fact becoming true"gebeurtenis, met een voltrekkingsmoment
statetoestandheeft duurtoestand, en ook traject (zie hieronder)

De ontologie onderscheidt daarnaast drie soorten uitspraken over tijd, voor vragen en voor regels:

  • Current verwijst naar nu: wat is de waterstand nu?
  • Temporal sequenced geldt op elk moment afzonderlijk: wat was de waterstand op elke dag sinds 3 januari 2001? Een sleutel die op elk moment uniek moet zijn, is zo'n regel. Dit is de toestandslezing.
  • Temporal non-sequenced behandelt tijd als gewoon gegeven en vergelijkt momenten met elkaar: wanneer was de waterstand hoger dan het maximum van 4 maart 2000? Regels met de relaties van Allen, zoals 'een contract wordt getekend vóór het ingaat', zijn van deze soort.

Vier punten zijn voor de vergelijking van belang:

  • State omvat in 2001 alles met duur. Het voorbeeld, een storm van 17:07 tot 17:46 uur, is in het registermodel een traject. Het onderscheid tussen telisch en atelisch, en daarmee het accomplishment, komt pas in Khatri e.a. (2014).
  • Een event maakt een feit waar. Dat sluit aan bij het journaal: een gebeurtenis waarmee een toestand begint of eindigt.
  • Valid time is 'waar'. De ontologie definieert valid time als het moment waarop een feit waar is in de werkelijkheid. In het registermodel zegt geldigheid niets over juistheid; of een bewering juist is, valt onder Zekerheid.
  • Transaction time is een periode. Die loopt van invoegen tot (logisch) verwijderen, en de granulariteit ervan bepaalt het systeem. In het registermodel krijgt een bewering bij het voortbrengen een systeemtijd, maar geen eindmoment; een periode ontstaat pas door een onttrekking, en zegt wat het register onderschreef. Zie Systeemtijd.

Geldigheid​

KaderTermDefinitie
Consensus glossaryvalid time"The valid time of a fact is the time when the fact is true in the modeled reality. A fact may have associated any number of instants and time intervals."
Khatri e.a.maximal periods (bij een state)"We adopt maximal convex time periods to represent the valid time of atelic facts, thus implying that the fact holds at each instant (chronon) within the maximal time period."
Anchor modelingchanging time"an interval defining the period of time in which its value or relation is valid in the domain of discourse being modeled"
Martin Fowleractual history"records what history should be given perfect transmission of information"
NEN 3610:2022tijdlijn geldigheid"periodes waarop een informatieobject, oftewel de functionele gegevens die worden bijgehouden over de eigenschappen van een object, een geldige (correcte) representatie zijn van de werkelijkheid"
MIM en NORAmateriële historie"geeft aan wanneer een verandering is opgetreden in de werkelijkheid die heeft geleid tot verandering van de attribuutwaarde"
Kadaster HistoriemodellogischTijdstipOntstaan"het moment waarop het voorkomen in de werkelijkheid is ontstaan"

Verschillen in betekenis:

  • Waar, geldig of correct. De glossary spreekt van "true", anchor modeling van "valid", NEN 3610 van een "geldige (correcte) representatie". Bij NEN 3610 gaat geldigheid daarmee over de juistheid van een versie, niet alleen over wanneer iets in de werkelijkheid geldt.
  • Periode of moment van verandering. De glossary, Khatri e.a. en NEN 3610 definiëren een periode. Materiële historie en het logisch tijdstip definiëren het moment van een verandering of van ontstaan: het voltrekkingsmoment van een gebeuren, dat als begin van de geldigheid dient. Anchor modeling legt ook alleen het begin vast; het einde volgt uit de volgende waarde.
  • Toestandslezing. Alleen Khatri e.a. leggen vast dat een toestand op elk moment binnen de periode geldt. Bij de andere kaders is dat impliciet.

Voltrekking​

KaderTermDefinitie
Consensus glossaryevent occurrence time"The event occurrence time of an event is the instant at which the event occurs in the real-world." Een event is "an instantaneous fact, i.e., something occurring at an instant", een instant "a time point on an underlying time axis".
Consensus glossarymacro-event"A macro-event is a holistic fact with duration, i.e., something occurring over an interval taken as a whole." De glossary geeft de tijd daarvan geen eigen naam.
Khatri e.a.time point (bij een event)"While VT_EVENT occurs in time points (…)", met "An instant is a time point on the time line."
Khatri e.a.telic period (bij een accomplishment)"telic semantics in which time periods are atomic – that is, ones that cannot be divided or merged together and time periods can overlap"
Anchor modelinghappening time"The happening time is used to represent the moment or interval at which an event took place in the domain of discourse being modeled."

Verschillen in betekenis:

  • Time point en event occurrence time betekenen hetzelfde. Beide zijn een instant, een punt op de tijdlijn, waarop een gebeuren zonder duur plaatsvindt. Het verschil zit in de indeling: Khatri e.a. rekenen het tot valid time, de glossary relateert het niet aan valid time. Beide komen overeen met het voltrekkingsmoment.
  • Telic period en macro-event beschrijven hetzelfde gebeuren met duur: iets dat zich alleen over de periode als geheel voltrekt. Khatri e.a. benoemen de periode en voegen toe dat die niet samen te voegen is en kan overlappen; de glossary benoemt alleen het gebeuren. Beide komen overeen met de voltrekkingsperiode van een traject.
  • Happening time omvat moment en periode, maar zegt niet of een periode als geheel geldt. Het onderscheid tussen telisch en atelisch maakt anchor modeling niet.

Systeemtijd​

KaderTermDefinitie
Consensus glossarytransaction time"The transaction time of a database fact is the time when the fact is current in the database and may be retrieved." Transaction times "may be implemented using transaction commit times".
Khatri e.a.transaction time"transaction time is always atelic"; "Each TT_STATE holds in a set of maximal convex time periods"
Anchor modelingrecording time"Loosely speaking it can be said to be the time when the domain of discourse became aware of a certain piece of information." Na een keten van systemen kunnen dat meerdere momenten zijn.
Martin Fowlerrecord history"captures how our knowledge of history changes"
NEN 3610:2022tijdstipRegistratie"Tijdsaanduiding van het moment waarop deze versie van het informatieobject is opgenomen in de registratie."
MIM en NORAformele historie"geeft aan wanneer in de administratie een verandering bekend is, en is verwerkt"
Kadaster HistoriemodeltechnischTijdstipOntstaan"het moment waarop het voorkomen in de registratie is ontstaan"

Verschillen in betekenis:

  • Periode of moment. De glossary en Khatri e.a. definiëren de periode waarin een feit in de database staat. NEN 3610 en het Kadaster benoemen het moment van opnemen, met een apart einde. In het registermodel is systeemtijd het moment van voortbrengen; tot wanneer een bewering actueel is, blijkt uit een volgende bewering.
  • Kennis of opslag. Anchor modeling ("became aware"), Fowler ("knowledge") en MIM ("bekend is, en is verwerkt") formuleren vanuit wat bekend is. NEN 3610 en het Kadaster formuleren vanuit opslag. Beide komen in het registermodel neer op het moment waarop het systeem de bewering voortbrengt.
  • Meerdere momenten in een keten. Anchor modeling bewaart de momenten uit een keten als reeks metadata bij één gegeven. In het registermodel heeft elke bewering één systeemtijd; momenten uit eerdere schakels komen terug als domeintijd of via de herkomst.

Domeintijd​

KaderTermDefinitie
Consensus glossaryuser-defined time"User-defined time is an uninterpreted attribute domain of date and time." Die heeft, "unlike transaction time and valid time, (…) no special query language support".
Anchor modelinghappening time"Happening times are attributes/properties of things in the domain of discourse that take on values in the form of date(time)s. (…) In a bitemporal database these can be handled similarly to how attributes taking on values from non-time datatypes are handled."

Verschillen in betekenis:

  • Happening time staat in twee kolommen. Naar betekenis is het voltrekking, naar rol een gegeven van het gebeuren, net als user-defined time. In het registermodel is dat een domeinmoment dat de werkingstijd levert van een bewering over het gebeuren.

Bronnen​